فرهنگ سياسي در ايران

نويسنده؛ عباس مصلي نژاد

نشر فرهنگ صبا

تيراژ؛ 3000 نسخه

قيمت؛ 5000 تومان



علي بزرگيان؛بارها شنيده ايم که «ما، فرهنگ سياسي نداريم» اما نشر «فرهنگ صبا»، به قلم عباس مصلي نژاد، کتابي منتشر کرده است با عنوان «فرهنگ سياسي در ايران». فرهنگ واژه يي است که اين روزها براي معرفي عرصه هاي بسياري به کار مي رود؛ فرهنگ آپارتمان نشيني، فرهنگ کتابخواني، فرهنگ تاکسي سوار شدن و... گويا فرهنگ نه تنها مضاف اين ترکيبات واقع شده است، بلکه همچون معياري که پيشاپيش موازين اش معلوم است؛ از قبل گويا مي دانيم که آپارتمان نشيني چه موازيني دارد يا کتابخواني که مي گوييم «فلاني فرهنگ آپارتمان نشيني يا کتابخواني ندارد» اما سياست همان حوزه يي است که اصولاً چنين ساده و روان تبيين نمي شود. کتاب حاضر مي کوشد، پس از مروري کوتاه و کلي، اما روشنگر، بر «عناصر و ويژگي هاي عمومي فرهنگ سياسي»، به بنيان ها و جلوه هاي اين حوزه در جامعه ايران بپردازد. يکي از اصلي ترين شاخص هاي تاثيرگذار بر روند نوسازي فرهنگ سياسي است. کشورهايي همانند ايران که از فرهنگ سياسي پيچيده و درهم تنيده يي برخوردارند در روند توسعه با مشکلاتي روبه رو مي شوند. درهم تنيدگي لايه هاي مختلف فرهنگ سياسي يکي از عوامل اضطراب ها و هيجانات سياسي در حوزه هاي جغرافيايي و کشورهاي در حال توسعه است. با توجه به نقش فرهنگ سياسي در ساختار حکومتي کشورهاي مختلف از جمله ايران، مي توان گفت ظهور ناآرامي هاي داخلي، جدال هاي سياسي و شورش هاي اجتماعي، پيوند بسيار زيادي با ساختار و کيفيت فرهنگ سياسي کشورها دارد. «لوسين پاي» بر اين اعتقاد است که در يک نظام سياسي نسبتاً باثبات که تمامي ساخت ها، نهادها و فرآيندهاي سياسي به تقويت و حمايت از يکديگر تمايل دارند، فرهنگ سياسي يکپارچه يي وجود دارد. انسجام و يکپارچگي در فرهنگ سياسي عامل اصلي همگوني و هماهنگي در سمت گيري رفتار شهروندان است. در اين گونه جوامع رهبران سياسي نيز از هماهنگي، همخواني و تجانس برخوردارند. اگرچه جامعه ايران طي نيم قرن گذشته دچار تغييرات دموگرافيک و همچنين دگرگوني هاي اجتماعي بسيار شده، اما شواهد نشان مي دهند بسياري از شاخص هاي فرهنگ سياسي ايران همچنان تداوم يافته و در برخي مواقع بازنمايي شده است.

اين امر بيانگر جلوه هايي از«تغيير و تداوم» فرهنگ سياسي در ايران است. فرهنگ سياسي ايران در دوره هاي مختلف بازنمايي شده است و در هر دوره تجارب جديدي به دست آورده اند. در نتيجه کشوري با تاريخ سياسي و اجتماعي کهن طبعاً از فرهنگ سياسي تراکمي و انباشتي برخوردار است. مصلي نژاد بر آن است که نشان دهد تحليل فرهنگ سياسي ايران بر اساس شاخص هاي مورد نظر تئوري پردازان نوسازي امکان پذير نيست. هر کشوري داراي ويژگي هاي اجتماعي و فرهنگي خاص خود است. شايد به همين دليل است آنچه محققاني همچون «گابريل آلموند» و «گراهام پاول» در تقسيم انواع مختلف فرهنگ سياسي ارائه داده اند، با شاخص هاي اجتماعي و فرهنگي ايران همخواني و هماهنگي چنداني نخواهد داشت.

مصلي نژاد معتقد است تغيير فرهنگ خانوادگي، از پدرسالاري به فرزندمحوري، مطابق قانون «ظروف مرتبط» بر فرهنگ سياسي کنوني ايران تاثير گذاشته است. به طور کلي «در اين مجموعه تلاش مي شود روح عمومي و فرهنگ سياسي ايران به عنوان زيربناي الگوهاي رفتاري ساختاري تبيين شود.» در بخش دوم نويسنده، فرهنگ سياسي ايران را به آزمون رهيافت هاي مختلفي مي گذارد؛ ارزش مشترک، کارکردگرايي، فرهنگ غيررسمي، ساختارگرايي، تضادگرايي، تفکر انتقادي، نظريه هژموني و تحليل گفتماني، که تحت اين تحليل، مصلي نژاد، به وارسي تحول گفتمان هاي فرهنگ سياسي در تاريخ معاصر ايران و نيز به تاثيرات عوامل زباني در شکل گيري فرهنگ سياسي ايراني پرداخته است. در بخش هاي بعد مصلي نژاد ادبيات اجتماعي و گفتمان هاي فرهنگي تاريخ ايران را با فرهنگ سياسي مرتبط ساخته و بازخواني کرده، در همين بخش وي از تاثير روشنفکران بر فرهنگ سياسي سخن رانده است. رويکرد طالبوف، آيت اللـه ناييني دو مدلي است که در همين زمينه طرح شده است. بخش چهارم کتاب مصلي نژاد به مباني فرهنگ سياسي ايران اشاره کرده است. از جمله، «بي اعتمادي، بيگانه ستيزي، خودمداري، مذهب گرايي و...» در بخش پنجم به نشانه شناسي فرهنگ سياسي ايران پرداخته شده، تحت سرمشق هايي چون ايران مداري يا سلسله مراتب گرايي جلوه هاي مختلفي را نشان داده است. مصلي نژاد دين گرايي، ايران مداري، اسطوره سازي، عدالت جويي، موعودباوري و اقتدارگرايي را عرصه هاي بازتوليد فرهنگ سياسي برشمرده است. چهار بخش پاياني را نويسنده به بررسي آسيب هاي فرهنگ سياسي پرداخته است، از جمله اقتدارگرايي، درون گرايي يا نقش کنش فردي در فرهنگ سياسي ايراني را به نقد گذاشته است.